1. Giới thiệu chung

Xên Mường và Xên Bản là hai lễ hội lớn mang đậm yếu tố tín ngưỡng dân gian của dân tộc Thái đen (Tay Đăm) ở Sơn La. "Xên" có nghĩa là "cúng", "tế", còn "Bản – Mường" tượng trưng cho làng – vùng đất sinh sống của cộng đồng. Đây là dịp để người dân tưởng nhớ các vị thần linh, tổ tiên, các nhân thần có công khai phá bản mường, đồng thời cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, dân bản bình yên, no đủ.

2. Ý nghĩa văn hóa – tâm linh

- Xên Bản: Tổ chức ở phạm vi làng bản, để cúng thần bản, thần rừng, tổ tiên từng gia đình.

- Xên Mường: Có quy mô toàn vùng (mường), cúng thần đất, thần nước, thần trời – các vị tối cao bảo hộ toàn cộng đồng.

- Đây là lễ hội mang tính cộng đồng rất cao, mọi người cùng nhau chuẩn bị lễ vật, dựng cây nêu, dựng bàn thờ ngoài trời, múa xòe, nấu cỗ…

3. Thời gian và địa điểm tổ chức

- Thường tổ chức vào đầu năm âm lịch (tháng Giêng – tháng Hai), sau vụ thu hoạch chính, là thời điểm rảnh rỗi và sung túc nhất.

- Phổ biến ở các địa bàn có người Thái sinh sống như: Quỳnh Nhai, Thuận Châu, Mai Sơn, Mường La,...

4. Các nghi lễ tiêu biểu

- Lễ rước hồn lúa.

- Lễ cúng thần Nà (ruộng), thần Pó (nước).

- Lễ dựng cây nêu – biểu tượng cầu may.

- Các hoạt động cộng đồng: Múa xòe, hát giao duyên, trò chơi dân gian, ném còn, thi ẩm thực,…

5. Vai trò trong phát triển du lịch

Ngày nay, Lễ Xên Mường – Xên Bản không chỉ giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống mà còn trở thành sản phẩm du lịch văn hóa cộng đồng đặc sắc, được tổ chức gắn với các ngày hội văn hóa dân tộc Thái, thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước.